Δημήτρης Μαλλάς
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, το διάστημα αντιμετωπιζόταν στην Ελλάδα ως ένας τομέας που αφορούσε κυρίως ερευνητικά προγράμματα, πανεπιστήμια και τη συμμετοχή της χώρας στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA).
Σήμερα, όμως, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική.
Το space tech μετατρέπεται σταδιακά σε έναν νέο αναπτυξιακό πυλώνα της ευρωπαϊκής οικονομίας, με άμεσες προεκτάσεις στην άμυνα, τις τηλεπικοινωνίες, την τεχνητή νοημοσύνη, την πολιτική προστασία, τη ναυτιλία και τη γεωργία ακριβείας. Και η Ελλάδα, ίσως για πρώτη φορά, δεν παρακολουθεί απλώς τις εξελίξεις. Διεκδικεί ενεργό ρόλο στη διαμόρφωση ενός νέου ευρωπαϊκού οικοσυστήματος υψηλής τεχνολογίας.
Το φετινό Greek Space Tech Forum έρχεται σε μια περίοδο όπου το ενδιαφέρον για την αεροδιαστημική βιομηχανία βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο των τελευταίων δεκαετιών. Όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά σε ολόκληρη την Ευρώπη. Και αυτό δεν είναι τυχαίο.
Η Ευρώπη επενδύει στην τεχνολογική της αυτονομία
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, οι γεωπολιτικές εντάσεις, η αυξανόμενη εξάρτηση της Ευρώπης από τεχνολογίες τρίτων χωρών και η κυριαρχία αμερικανικών και κινεζικών κολοσσών έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι Βρυξέλλες αντιμετωπίζουν τις τεχνολογίες του διαστήματος.
Η συζήτηση πλέον δεν αφορά μόνο περισσότερους δορυφόρους. Αφορά ασφαλείς επικοινωνίες, ανεξάρτητες υπηρεσίες πλοήγησης, δορυφορικά δεδομένα, κυβερνοασφάλεια και κρίσιμες υποδομές. Με άλλα λόγια, αφορά την τεχνολογική κυριαρχία (technological sovereignty) της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Δεν είναι τυχαίο ότι πρωτοβουλίες όπως το IRIS², η περαιτέρω αξιοποίηση των Galileo και Copernicus, αλλά και οι συζητήσεις για το ευρωπαϊκό Space Act αντιμετωπίζονται πλέον ως κομμάτι της νέας βιομηχανικής πολιτικής της Ευρώπης και όχι απλώς ως διαστημικά προγράμματα. Και η νέα αυτή πραγματικότητα επηρεάζει άμεσα και την αγορά.
Όταν το space tech συναντά το defense tech
Για δεκαετίες, η διαστημική οικονομία στηριζόταν κυρίως σε κρατικές αποστολές και μεγάλα δημόσια προγράμματα. Σήμερα, όμως, οι ισορροπίες αλλάζουν.
Οι περισσότερες τεχνολογίες που αναπτύσσονται για το διάστημα έχουν πλέον χαρακτήρα «dual-use» (διττή χρήση). Οι ίδιοι δορυφόροι που παρακολουθούν την εξέλιξη μιας πυρκαγιάς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την επιτήρηση συνόρων. Τα ίδια δίκτυα ασφαλών επικοινωνιών που εξυπηρετούν την πολιτική προστασία αποτελούν κρίσιμη υποδομή και για την άμυνα. Τα ίδια γεωχωρικά δεδομένα που χρησιμοποιούνται στη γεωργία ακριβείας αξιοποιούνται και για στρατηγικές αναλύσεις.
Αυτός είναι και ο λόγος που η αγορά του space tech συνδέεται πλέον άμεσα με την εκρηκτική ανάπτυξη του defense tech στην Ευρώπη.
Η νέα γενιά διαστημικών εταιρειών δεν απευθύνεται αποκλειστικά σε διαστημικούς οργανισμούς. Συνεργάζεται με υπουργεία Άμυνας, εταιρείες κυβερνοασφάλειας, παρόχους τηλεπικοινωνιών, ασφαλιστικούς οργανισμούς, ναυτιλιακές επιχειρήσεις και εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης.
Με άλλα λόγια, το διάστημα παύει να αποτελεί έναν εξειδικευμένο κλάδο. Γίνεται οριζόντια υποδομή για ολόκληρη την οικονομία.
Τα venture capital βλέπουν μια νέα αγορά
Η αλλαγή αυτή δεν πέρασε απαρατήρητη ούτε από την επενδυτική κοινότητα. Μετά τη διόρθωση που ακολούθησε το τέλος της περιόδου υπερβολικής ρευστότητας το 2022, τα venture capital στρέφονται και πάλι στις εταιρείες deep tech, αναζητώντας τεχνολογίες με υψηλά εμπόδια εισόδου και ισχυρή διανοητική ιδιοκτησία. Και το space tech βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο αυτής της τάσης.
Παράλληλα, εμφανίζονται νέοι χρηματοδοτικοί μηχανισμοί που πριν από λίγα χρόνια δεν υπήρχαν. Το NATO Innovation Fund, το πρόγραμμα DIANA του ΝΑΤΟ, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας (EIC), αλλά και νέα ευρωπαϊκά επενδυτικά εργαλεία για τεχνολογίες διττής χρήσης δημιουργούν ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον για τις startups.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές από τις πλέον δυναμικές ευρωπαϊκές εταιρείες του χώρου δραστηριοποιούνται ταυτόχρονα στους τομείς του space tech, της τεχνητής νοημοσύνης, των τηλεπικοινωνιών και της άμυνας.
Η ελληνική ευκαιρία
Μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η Ελλάδα δεν ξεκινά από το μηδέν. Αντίθετα, τα τελευταία χρόνια έχει καταφέρει να δημιουργήσει ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα αναδυόμενα οικοσυστήματα space tech στη νοτιοανατολική Ευρώπη.
Το πρόγραμμα μικροδορυφόρων, η παρουσία του ESA BIC Greece, η συμμετοχή περισσότερων από 50 ελληνικών επιχειρήσεων και πανεπιστημίων, η ανάπτυξη νέων startups και η αύξηση της συμμετοχής της χώρας στα προγράμματα της ESA έχουν δημιουργήσει μια κρίσιμη μάζα που δεν υπήρχε πριν από λίγα χρόνια.
Παράλληλα, διεθνείς εταιρείες επιλέγουν πλέον την Ελλάδα όχι μόνο ως αγορά αλλά και ως τόπο παραγωγής. Η ICEYE ανακοίνωσε τη δημιουργία εργοστασίου παραγωγής μικροδορυφόρων στη χώρα, ενώ η Open Cosmos έχει ήδη αναπτύξει παραγωγική δραστηριότητα στην Ελλάδα, κατασκευάζοντας υποσυστήματα για τα διαστημικά της προγράμματα μέσα από την ελληνική της παρουσία.
Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται όμως στις μεγάλες εταιρείες. Το Phaistos Investment Fund αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ελληνικού επενδυτικού φορέα που αντιλήφθηκε εγκαίρως τη δυναμική του κλάδου. Οι επενδύσεις του σε εταιρείες όπως η OQ Technology και η D-Orbit δείχνουν ότι η Ελλάδα μπορεί να συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία της νέας ευρωπαϊκής αλυσίδας αξίας γύρω από τις διαστημικές τεχνολογίες.
Την ίδια στιγμή, η παρουσία εταιρειών όπως η OroraTech, η Hellas Sat, αλλά και μιας σειράς ελληνικών startups που συμμετέχουν στα προγράμματα της ESA αποδεικνύει ότι η αγορά αποκτά πλέον χαρακτηριστικά οικοσυστήματος.
Δεν πρόκειται για μεμονωμένες επενδύσεις. Δημιουργείται σταδιακά μια αλυσίδα αξίας που περιλαμβάνει έρευνα, σχεδιασμό, ανάπτυξη λογισμικού, κατασκευή εξοπλισμού, παραγωγή υποσυστημάτων, αξιοποίηση δορυφορικών δεδομένων και ανάπτυξη εφαρμογών.
Από το Space Policy στο Space Economy
Για χρόνια η δημόσια συζήτηση γύρω από το ελληνικό διαστημικό πρόγραμμα περιστρεφόταν γύρω από τη συμμετοχή της χώρας στον ESA ή την εκτόξευση δορυφόρων.
Σήμερα, όμως, το πραγματικό ζητούμενο είναι διαφορετικό. Η Ελλάδα δεν επενδύει στο Διάστημα επειδή θέλει να αποκτήσει περισσότερους δορυφόρους. Επενδύει γιατί το Διάστημα εξελίσσεται σε μία από τις σημαντικότερες αγορές της ευρωπαϊκής οικονομίας για την επόμενη δεκαετία.
Τα γεωχωρικά δεδομένα, οι υπηρεσίες ασφαλών επικοινωνιών, οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης πάνω σε δορυφορικές εικόνες και οι λύσεις που βασίζονται στην παρατήρηση της Γης δημιουργούν μια αγορά πολύ μεγαλύτερη από την ίδια την κατασκευή δορυφόρων. Και εκεί βρίσκεται και η πραγματική ευκαιρία για τις ελληνικές επιχειρήσεις.
Ένα success story που αξίζει να κεφαλαιοποιηθεί
Η πραγματικότητα είναι ότι η Ελλάδα έχει ήδη διανύσει σημαντική απόσταση. Πριν από λίγα χρόνια η συμμετοχή της περιοριζόταν κυρίως στη χρήση διαστημικών υπηρεσιών που αναπτύσσονταν αλλού. Σήμερα διαθέτει εθνικό πρόγραμμα μικροδορυφόρων, νέα στρατηγική για το διάστημα, συμμετοχή δεκάδων επιχειρήσεων, διεθνείς επενδύσεις, ελληνικά venture capital funds που χρηματοδοτούν space tech εταιρείες, αλλά και μια νέα γενιά επιστημόνων που επιλέγουν να επιστρέψουν στη χώρα.
Πρόκειται ουσιαστικά για ένα ελληνικό success story που χτίστηκε σταδιακά, μέσα από τη συνεργασία δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων.
Το μεγάλο στοίχημα, όμως, βρίσκεται μπροστά. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να γίνει η επόμενη SpaceX, ούτε να ανταγωνιστεί τη Γαλλία ή τη Γερμανία στην κατασκευή πυραύλων. Χρειάζεται να δημιουργήσει τις επόμενες είκοσι ή τριάντα ελληνικές εταιρείες υψηλής τεχνολογίας που θα αποτελέσουν αναπόσπαστο μέρος της ευρωπαϊκής αλυσίδας αξίας στο space tech και το defense tech.
Για πρώτη φορά, οι προϋποθέσεις φαίνεται να υπάρχουν. Η Ευρώπη επενδύει στην τεχνολογική της αυτονομία. Οι ιδιωτικές επενδύσεις κατευθύνονται όλο και περισσότερο προς τις τεχνολογίες dual-use. Η τεχνητή νοημοσύνη αυξάνει κατακόρυφα την αξία των δορυφορικών δεδομένων. Και η Ελλάδα έχει ήδη δημιουργήσει τις βάσεις ενός οικοσυστήματος που πριν από λίγα χρόνια δύσκολα θα μπορούσε κανείς να φανταστεί.
Το ελληνικό success story στο SpaceTech δεν θα κριθεί τελικά από το πόσοι δορυφόροι θα φέρουν ελληνική σημαία. Θα κριθεί από το πόσες ελληνικές εταιρείες θα καταφέρουν να γίνουν βασικοί κρίκοι της ευρωπαϊκής αλυσίδας αξίας στη νέα διαστημική οικονομία. Και αυτό είναι ίσως το πιο αισιόδοξο στοιχείο της σημερινής συγκυρίας. Για πρώτη φορά, η Ελλάδα δεν προσπαθεί απλώς να ακολουθήσει μια τεχνολογική επανάσταση. Έχει όλες τις προϋποθέσεις να συμμετάσχει ενεργά στη διαμόρφωσή της.
